تجمیع‌کننده‌ها؛ حلقه مفقوده توسعه نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس

با افزایش توجه سیاست‌گذاران به انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی به یکی از محورهای اصلی برنامه‌های بخش برق تبدیل شده است. با این حال، درباره نحوه گسترش این نیروگاه‌ها و مدل اقتصادی مناسب برای آن‌ها همچنان دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.

ایمان رمضانی کارشناس ارشد حوزه انرژی و مدیر گروه انرژی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تشریح دو مسیر اصلی توسعه نیروگاه‌های خورشیدی، بر نقش تجمیع‌کننده‌ها در حل بخشی از چالش‌های این حوزه تأکید کرد. وی با تشریح چالش‌های فروش برق نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس، «تجمیع‌کننده‌ها» را راهکاری کلیدی برای اتصال تولیدکنندگان خرد به بازار رسمی برق دانست و تأکید کرد بدون ایجاد سازوکار بازار و تقاضای پایدار، توسعه تجدیدپذیرها با محدودیت روبه‌رو خواهد شد.

رمضانی در ابتدای این گفت‌وگو اظهار کرد: به طور کلی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی دو رویکرد وجود دارد؛ نخست احداث نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس مانند نیروگاه‌های یک تا پنج مگاواتی و دوم توسعه نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس از جمله نیروگاه های پشت‌بامی پنج یا ده کیلوواتی.

به گفته وی، نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس معمولاً از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه‌تر هستند و مدیریت آن‌ها برای دولت ساده‌تر انجام می‌شود. همچنین به دلیل تمرکز مدیریتی و نگهداری منسجم‌تر، راندمان این نیروگاه‌ها در بسیاری از موارد بالاتر است.

او افزود: در مقابل، نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس مزیت مهمی دارند و آن مشارکت مستقیم مردم در سرمایه‌گذاری و تولید برق است.

رمضانی گفت: این مدل باعث می‌شود منافع توسعه انرژی خورشیدی به طیف گسترده‌تری از جامعه برسد. افزون بر آن، به دلیل نزدیکی محل تولید به مصرف، تلفات شبکه در این نوع نیروگاه‌ها کمتر است که خود یک مزیت فنی مهم محسوب می‌شود.

چالش فروش برق و محدودیت خرید تضمینی

با وجود این مزایا، نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس با چالش‌هایی نیز روبه‌رو هستند. رمضانی مهم‌ترین چالش را نحوه فروش برق این نیروگاه‌ها دانست و گفت: زمانی که با هزاران تولیدکننده خرد مواجه هستیم، ایجاد یک بازار رقابتی مستقیم برای آن‌ها کار ساده‌ای نیست. نمی‌توان انتظار داشت هر مشترک خانگی که یک نیروگاه پنج کیلوواتی نصب کرده، شخصاً وارد بورس برق شود و در سازوکار عرضه و تقاضا فعالیت کند.

وی ادامه داد: در حال حاضر راهکار غالب، انعقاد قرارداد خرید تضمینی با نرخ ثابت از سوی دولت است. این روش به تولیدکننده اطمینان خاطر می‌دهد که برقش به فروش می‌رسد، اما در عین حال محدودیت‌هایی دارد.

به گفته این کارشناس ارشد، خرید تضمینی می‌تواند فشار مالی بر منابع دولتی وارد کند و از سوی دیگر، به دلیل نبود رقابت قیمتی، شکل‌گیری بازار واقعی برق تجدیدپذیر را با مانع مواجه سازد. این مسئله در بلندمدت ممکن است بر سودآوری سرمایه‌گذاران خرد و انگیزه توسعه نیروگاه‌های کوچک اثر بگذارد.

تجمیع‌کننده‌ها؛ اتصال تولید خرد به بازار برق

در چنین شرایطی، ایده «تجمیع‌کننده‌ها» به عنوان راهکاری میانی مطرح شده است. رمضانی در توضیح این مدل بیان کرد: تجمیع‌کننده‌ها می‌توانند در قالب تعاونی‌ها یا شرکت‌های خرده‌فروش برق فعالیت کنند و مجموعه‌ای از نیروگاه‌های کوچک را زیر چتر مدیریتی خود قرار دهند.

وی افزود: فرض کنید در یک شهر صد نیروگاه کوچک فعال باشد. به جای آنکه هر کدام به صورت جداگانه عمل کنند، یک نهاد تجمیع‌کننده می‌تواند برق تولیدی همه آن‌ها را تجمیع کرده و به صورت یکجا در بازار برق یا بورس انرژی عرضه کند.

به اعتقاد رمضانی، این سازوکار چند مزیت مهم دارد. نخست آنکه نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس بدون نیاز به ورود مستقیم به پیچیدگی‌های بازار، امکان حضور غیرمستقیم در فضای رقابتی را پیدا می‌کنند. دوم آنکه برق تجمیع‌شده در مقیاس بالاتر عرضه می‌شود و قدرت چانه‌زنی بیشتری در بازار خواهد داشت. در نتیجه احتمال افزایش سودآوری سرمایه‌گذاران خرد نیز بیشتر می‌شود.

وی تأکید کرد: تجمیع‌کننده‌ها می‌توانند حلقه واسط میان تولید پراکنده و بازار رسمی برق باشند و بخشی از مشکلات ساختاری فروش برق تجدیدپذیر را برطرف کنند.

توسعه تجدیدپذیرها؛ نیازمند تقاضای پایدار

رمضانی در بخش پایانی این گفت‌وگو با اشاره به چشم‌انداز انرژی‌های تجدیدپذیر گفت: این حوزه می‌تواند یکی از اولویت‌های اصلی بخش انرژی کشور باشد، اما باید توجه داشت که توسعه آن نامحدود و بدون برنامه‌ریزی امکان‌پذیر نیست.

وی افزود: یکی از مسائل مهم، ایجاد تقاضا برای برق تجدیدپذیر است. این انرژی‌ها به‌طور طبیعی بازار گسترده پیدا نمی‌کنند، مگر آنکه سیاست‌گذاری مشخصی برای هدایت مصرف به سمت برق پاک انجام شود.

به گفته این کارشناس، تجربه‌ها نشان می‌دهد هدایت بخشی از مصرف برق مشترکان به سمت منابع تجدیدپذیر می‌تواند به شکل‌گیری بازار پایدار کمک کند. در این میان، طراحی سازوکارهایی مانند تجمیع‌کننده‌ها در کنار سیاست‌های تقاضامحور، می‌تواند مسیر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس را هموارتر کند. بر این اساس، به نظر می‌رسد تجمیع‌کننده‌ها نه‌تنها یک ابزار اجرایی، بلکه بخشی از معماری جدید بازار برق در عصر توسعه تولید پراکنده باشند؛ مدلی که در صورت اجرای صحیح، می‌تواند مشارکت مردمی در تولید برق پاک را تقویت کرده و به پایداری بیشتر صنعت برق کشور کمک کند.

منبع: مهر